Tóm tắt
Theo số liệu của Văn phòng Liên hợp quốc về Ma tuý và Tội phạm (UNODC) số người sử dụng ma túy hiện có 316 triệu người vào năm 2023, tăng 28% so với thập kỷ trước. Trong đó khoảng 64 triệu người mắc rối loạn do sử dụng ma túy, trong đó chỉ có 8,1% người có rối loạn do sử dụng ma túy được tiếp cận điều trị trong năm 2023, với tỷ lệ tham gia điều trị nam : nữ là 2 : 1 [2]. Ước tính khoảng 500.000 người tử vong mỗi năm trên toàn cầu do các nguyên nhân liên quan đến sử dụng ma túy, cho thấy gánh nặng đáng kể của rối loạn sử dụng chất đối với sức khỏe cộng đồng.
Ở Việt Nam, theo báo cáo của Bộ Công An, tính đến đầu năm 2026, cả nước có 298.382 người sử dụng trái phép chất ma túy, người nghiện và người bị quản lý sau cai. Trong đó, chỉ với một khoảng thời gian ngắn từ 15/10/2025 đến 14/01/2026 đã phát hiện mới thêm 32.637 trường hợp [4]. Điều này cho thấy, việc sử dụng ma túy là một vấn đề sức khỏe – xã hội đáng quan ngại.
Đối với người rối loạn do sử dụng chất, vấn đề sử dụng và thèm thuốc cực kỳ khó kiểm soát, khó hơn nhiều so với bất kỳ sự phụ thuộc thể chất nào. Đa phần các bệnh nhân sử dụng nhiều loại ma túy. Bên cạnh đó, còn sử dụng thêm các chất gây nghiện khác như thuốc lá, rượu bia khiến bệnh cảnh lâm sàng trở nên phức tạp hơn. Vì vậy, việc điều trị phù hợp và toàn diện cho bệnh nhân rối loạn do sử dụng ma túy là cần thiết nhằm giảm tác hại cho cá nhân và cộng đồng, đồng thời tăng cơ hội phục hồi chức năng, tái hòa nhập xã hội và duy trì cuộc sống ổn định lâu dài.
Tuy nhiên, điều trị cho người bệnh rối loạn do sử dụng ma túy vẫn gặp nhiều rào cản, trong đó kỳ thị là một vấn đề nổi bật. Trong cộng đồng, người sử dụng chất thường bị gắn với các định kiến như nguy hiểm, thiếu ý chí, khó thay đổi hoặc là gánh nặng cho xã hội. Những định kiến này làm nảy sinh các phản ứng tiêu cực như sợ hãi, xa lánh và mong muốn giữ khoảng cách xã hội đối với người bệnh. Nhìn chung, mức độ kỳ thị đối với người có rối loạn sử dụng chất thường mạnh hơn so với nhiều rối loạn tâm thần khác. Người bệnh có thể trải qua 3 loại kỳ thị khác nhau, bao gồm kỳ thị xã hội, tự kỳ thị, kỳ thị cấu trúc. Theo mô hình sự kỳ thị, nhận thức về sự kỳ thị là một giai đoạn sớm trong quá trình nội tâm hóa kỳ thị; chỉ khi người bệnh chấp nhận các định kiến của xã hội đúng với bản thân, sự kỳ thị mới thực sự gây tổn hại lâu dài đến lòng tự trọng và khả năng tự chủ của người bệnh. Nhiều nghiên cứu cho thấy quá trình này có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt đối với điều trị. Một tổng quan gần đây ghi nhận 22%–40% người có rối loạn dạng nghiện xem kỳ thị là rào cản đáng kể trong việc tìm kiếm trợ giúp. Ở cấp độ cá nhân, nghiên cứu trên người sử dụng cần sa cho thấy 87,2% người tham gia có mức nhận thức kỳ thị từ trung bình đến cao, trong khi chỉ 28,9% từng tiếp cận điều trị. Đáng chú ý, nghiên cứu đa trung tâm năm 2025 còn cho thấy mỗi một đơn vị tăng điểm nhận thức kỳ thị làm giảm 3% khả năng hoàn thành điều trị ở bệnh nhân rối loạn sử dụng chất.
Hiện nay, ở Việt Nam đã có một số nghiên cứu về vấn đề kỳ thị, tập trung nhiều vào tự kỳ thị, kỳ thị xã hội trên bệnh nhân tâm thần và người sử dụng ma túy. Nghiên cứu nhận thức về sự kỳ thị trên bệnh nhân rối loạn tâm thần và hành vi do sử dụng ma túy chiếm số lượng rất ít. Từ thực tiễn trên, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu nhận thức về sự kỳ thị ở bệnh nhân rối loạn tâm thần và hành vi do sử dụng ma túy và các yếu tố liên quan tại Bệnh viện Tâm thần Huế” với 2 mục tiêu sau:
- Mô tả đặc điểm nhận thức về sự kỳ thị trên bệnh nhân rối loạn tâm thần và hành vi do sử dụng ma túy tại Bệnh viện Tâm thần Huế.
- Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến nhận thức về sự kỳ thị ở các đối tượng nghiên cứu.
